چکیده :
در این مقاله سعی بر آن شده که با شناسایی علف های هرز غالب منطقه بتوان از روشها و سمومی استفاده کرد که مختص این علف ها باشند و با این صرف هزینه کمک بزرگی به کشاورزان منطقه شود چون بیشتر کشاورزان فقط با توجه به پهن برگ و باریک برگ بودن علف ها اقدام به سمپاشی می نمودند .
مقدمه
مبارزه علیه علف های هرز یکی از راه کارهای اجرایی در بالا بردن سطح عملکرد منطقه می باشد و با توجه به آلودگی شدید مزارع به علف های هرز و پایین بودن سطح تولید گندم در بخش سیمکان ضرورت انجام این تحقیق بیشتر احساس شد . اقدام به شناسایی و نمونه برداری از علف های هرز برای اولین بار انجام می شود و تاکنون کسی در این زمینه فعالیتی نداشته است . ضمن این مقاله راه کارها که در سطح 2 هکتار در روستای جرمشت بخش سیمکان به اجرا گذاشته شد و نتیجه این عمل تشریح خواهد شد .
روش پژوهش
جمع آوری و شناسایی علف های هرز غالب منطقه و همچنین اجرای راه کار پیشنهادی افزایش بذر مصرفی در سطح 58 هکتار از مزارع جرمشت بخش سیمکان ، آبیاری ، شخم و از بین بردن علف های هرز در حدود یک ماه قبل از کشت در سطح 2 هکتار
بحث و نتیجه گیری
مشکل علف های هرز در بخش سیمکان یکی از علتهای عدم بهره وری مناسب از هزینه و سرمایه گذاری انجام شده در بخش زراعت می باشد . با وجود مبارزه شیمیایی علیه این علف ها باز همه کشاورزان با مشکل ازدیاد علف های هرز در مزارع روبرو هستند . برای حل اساسی این مشکل بر آن شدیم تا از راه کارهایی در این زمینه استفاده نماییم به عبارت دیگر راه کارهایی که علاوه بر قابل اجرا بودن توسط کشاورز از لحاظ اقتصادی نیز مقرون به صرفه باشد اولین راه حل ممکن افزایش بذر مصرفی در هر هکتار و با توجه به آب موجود بود که هر 29 کشاورز از روستای جرمشت که در این طرح قرار گرفته بودند میزان بذر مصرفی را حدود 150-30 کیلوگرم در هر هکتار افزایش دادند که تا حدود زیادی با ازدیاد علف های هرز مزارع بدین طریق مبارزه شد . روش دیگر که در سطح 2 هکتار انجام شد بدین صورت انجام گرفت : حدود 45 روز قبل از کاشت و عملیات خاک ورزی زمین آبیاری شد و بعد از سبز شدن علف های هرز و قبل از گل دهی زمین شخم خورد و علف های هرز به زیر خاک برده شد قابل ذکر است که در این 2 هکتار میزان علف های هرز به نسبت بسیار شدید کاهش یافت و عملکرد در حدود 750 کیلوگرم در هر هکتار افزایش عملکرد وجود داشت .
مبارزه شیمیایی علیه علف های هرز تنها در صورت استفاده از سم مناسب ، درنظر گرفتن زمان مناسب سم پاشی و نحوه صحیح سمپاشی می تواند مثمرثمر باشد که در ذیل ضمن معرفی علف های هرز غالب بخش سیمکان منطقه پشت پر به سموم مربوط و چگونگی مصرف آنها اشاره خواهد شد .
دو لپه ای ها
تیره گاوزبان Boraginaceae
چسبک خزنده Asperugo procumbens L.
یکساله ، زمستانه ، علفی ، خوابیده ، به طول تقریباً 20-40 س م یا بیشتر.
ساقه منشعب با شاخه های باریک و برگدار ، ابتداء خوابیده سپس ایستاده ، پوشیده از کرک تارهای سخت و مقاوم .
برگ ها بیضی تا نیزه ای شکل که به سمت دمبرگ کم و بیش بلند ، باریک شده اند ، در حاشیه کنگره ای منتهی به دندانه ، حاوی موهای زبر و خشن پراکنده .
برگ های بذری (کوتیلدونی) تخم مرغی که به سمت ساقه ، باریک می شوند .
بیشتر در حواشی و قسمت های خالی مزارع گندم در مناطق سرد و معتدل و خاک های مرطوب و غنی از لحاظ مواد غذائی رشد می کند ولی در داخل مزارع گندم معمولاً از تراکم زیادی برخوردار نبوده و واجد اهمیت زیاد نمی باشد . تراکم این علف هرز در استان های مرکزی و تهران بیش از دیگر نقاط است .
تیره میخک Caryophyllaceae
صابونک (کوزه قلیانی) Silene conoidea .L
یکساله زمستانه ، گل ها صورتی و پراکنده و معمولاً انفرادی ، ایستاده ، ارتفاع 30-50 س م .
ساقه برگ و کاسه گل پوشیده از کرکهای نرم و چسبناک .
برگ ها بیضی کشیده مایل به نیزه ای و نوک تیز .
گل کاسه گل ، مخروط کشیده ، قاعده آن در حالت میوه قطورتر و باد کرده تر می شود .
میوه (کپسول) فاقد دمگل بوده و شکل آن مخروط باد کرده است که به یک گردن باریک برابر با طول خود منتهی می شود . برگ های بذری کوچک 3-4 م م . برگ های اولیه ، تخم مرغی کشیده ، 10-15 م م .
یکی از علف های هرز شایع در مزارع گندم ایران که بخصوص در استان های ایلام ، اصفهان ، مرکزی ، آذربایجان غربی از اهمیت بیشتری برخوردار است .
تیره میخک Caryophyllaceae
Vaccaria pyramidate Medicus
= V.hispanica (Mill.) Rausch, V.vulgaris Host,
V.segetalis Garcke, V.Parvifora Moench,
Saponaria vaccaria L,V.perfola Gilib.
(Cowherb)
جغجغک
یکساله زمستانه ، گل ها صورتی مایل به بنفش یا ارغوانی ، قد 50-90 س م .
ساقه ایستاده ، صاف و در قسمت بالا ، منشعب .
برگ ها قلبی شکل متمایل به سرنیزه ای ، غالباً بدون دمبرگ ، صاف و بدون کرک ، فرو رفته در محل رگبرگ ها .
برگ های بذری (کوتیلدونی) حدود 10 م م ، تخم مرغی ، بدون نوک ، رگبرگ ها مشخص .
این علف هرز در مزارع گندم اکثر استان ها پراکنده است و بیشترین اهمیت آن مربوط به استان های ایلام ، کرمانشاه و اصفهان می باشد .
گفته می شود بذور آن به دلیل ماده Seponin ممکن است در دام و طیور باعث مسمومیت شود .
تیره کاسنی Compositae
بابونه گل سفید Anthemis cotula L.
یکساله ، رویش بهاره ، گل های سفید ، قد حدود 50 س م .
ساقه ایستاده ، گاهی در قسمت بالا منشعب با موهای پراکنده .
برگها با انشعابات شانه ای مضاعف و بیشتر ، در قسمت زیر سفید و دارای موهای طویل .
در صورت له شدن برگ ، بوی نامطبوع از آن استشمام می شود و عصاره آن در پوست ایجاد حساسیت می کند .
برگ های بذری تخم مرغی ، تقریباً بدون دمبرگ ، بیشترین عرض در وسط برگ . با عمر کوتاه .
این نوع و احتمالاً بعضی دیگر از انواع بابونه در مزارع گندم اکثر نقاط کشور پراکنده اند و استان های کرمانشاه، ایلام ، لرستان ، کردستان ، بوشهر و مازندران آلودگی بیشتری به این علف هرز نشان می دهند .
تاتاری (خار ایتالیائی) Carduus pycnocephalus L.
یکساله با رویش پائیزه ، ایستاده ، قد حدود 1 متر .
ساقه سبز رنگ ، پوشیده از پره های تیغ دار در 3 ردیف طولی .
برگ ها شانه ای مجهز به تیغ های بلند ، لکه های سفید مشخص در امتداد رگبرگ برگ های پائینی .
گل ها نسبتاً کوچک ، بنفش ، به تعداد 2 تا 3 در انتهای شاخه ها .
برگ های بذری تخم مرغی ، در انتها گرد ، بدون مو .
برگ های اولیه تخم مرغی ، حاشیه خاردار ، موهای دراز در هر دو سطح برگ .
تاتاری یک علف هرز شایع در استان های مختلف کشور است ولی در مزارع گندم حائز اهمیت قابل توجه نبوده و به صورت پراکنده در بعضی مزارع گندم استان های مازندران ، ایلام ، تهران ، خراسان و هرمزگان دیده می شود .
خارزرد (گلرنگ وحشی) Carthamus oxyacantha M.B.
یکساله با رویش پائیزه ، سبز مات یا سفید متمایل به زرد ، خاردار ، قد تا 70 س م .
ساقه سخت و محکم ، منشعب که منظره بوته پهن به گیاه می دهد هرچند در لابلای بوته های گندم حالت ایستاده و با انشعابات کمتر پیدا می کند .
برگ پهن دراز ـ سرنیزه ای ، پائینی ها مختصر دندانه دار نوک تیز خاری شده ، بالائی ها تقریباً نیمه ساقه آغوش ، با خارهای زرد نازک برابر عرض پهنک .
برگ های بذری تخم مرغی در انتها پخ ، حدود 8-10 م م طول ، برگ های اولیه دراز و شانه ای ، دندانه ها به سمت جلو نوک دار .
خار زرد به غیر از استان های شمالی ، در سایر نقاط کشور گسترش دارد و در بعضی مزارع گندم به صورت پراکنده دیده می شود . تراکم زیاد آن در مزرعه به دلیل سفتی و سختی ساقه باعث بروز مشکل در امر برداشت می گردد . از استان هائی که خار زرد در آنها حائز اهمیت بیشتری است می توان ایلام ، اصفهان ، کرمانشاه و همدان را ذکر نمود .
کنگر وحشی Centaurea depressa M. B.
پایا ، با رویش زمستانه ، قد 80-100 س م ، با بوته های مجتمع و ریزوم های عمیق و گسترده افقی .
ساقه بلند ، ایستاده ، ضخیم ، شیاردار ، منشعب و ظاهراً صاف .
برگ بدون دمبرگ ، دندانه دار اره ای ، پوشیده از تار و مژکدار ، پشت برگ سفید و کرکینه پوش .
گل صورتی تا بنفش ، مجتمع در کپه های انتهائی و بندرت متفرق .
برگ های بذری نسبتاً ضخیم ، تخم مرغی ، 10-12 م م .
کنگر وحشی تقریباً همیشه به صورت دو پایه است . پایه های نر و ماده ، و بنابراین برای تولید بذور دارای قابلیت سبز شدن ، بایستی پایه های نر و ماده نزدیک هم باشند .
ریزوم های افقی که از آنها بوته های جدید حاصل می شود در اثر عملیات شخم ، قطعه قطعه شده و به پراکندگی و توسعه علف هرز کمک می کنند . معرف خاک های لیمونی .
علف هرز شایع و مهم در اکثر نقاط کشور ، در مزارع گندم بیشتر به صورت لکه ای دیده می شود و در
استان های قزوین ، آذربایجان غربی و شرقی ، خراسان ، اردبیل ، اصفهان ، تهران ، خوزستان و سمنان از اهمیت بیشتری برخوردار است .
گاوچاق کن (کاهوک) Lactuca serriola L.
یکساله ، با رویش زمستانه ، ایستاده ، ساقه سفید متمایل به زرد ، قد 150-160 س م .
ساقه سخت و محکم با انشعابات زیاد . در اثر قطع ساقه یا هر قسمت دیگر گیاه شیرابه سفید رنگی از آن خارج می شود .
برگ ها با بریدگیهای عمیق و انتهای نوک دار ، سبز آبی . لبه و سطح زیر آنها در محل رگبرگ اصلی خاردار ،
برگ ها معمولاً از یک طرف به سمت خورشید نیم روز می چرخند (به همین علت به علف قطب نما نیز شهرت دارد) .
برگ ها در بعضی مپایه ها ممکن است کامل و فاقد بریدگی باشند که در بدو امر گونه دیگری را تداعی می کند. با چنین مواردی بکرات در مزارع گندم بویژه در استان های کرمانشاه و سیستان و بلوچستان برخورد می شود .
برگ های بذری گرز مانند یا گرد بیضی ، در انتها گرد یا کمی فرو رفته ، دارای موهای ظریف در سطح فوقانی و روی دمبرگ .
گاو چاق کن در اکثر استان های کشور شایع است ولی در مزارع گندم استان های خراسان ، اصفهان ، چهارمحال و بختیاری و خوزستان (دزفول) از اهمیت بیشتری برخوردار می باشد .
کنگر برگ ابلقی (ماریتیغال) Silybum marianum (L.)
یکساله با رویش زمستانه ، بدون کرک ، خاردار ، قد 150 س م و گاهی بیشتر .
ساقه ضخیم ، ایستاده ، ساده یا منشعب ، دارای شیارهای طولی .
برگ ها در پائین بسیار بزرگ ، کنگره دار ، حاشیه خاردار ، برگ های بالائی مثلثی ، ساقه آغوش . سطح فوقانی برگ سبز براق با لکه های سفید رنگ که ظاهر ابلقی به برگ می دهد .
گیاه حاوی مقدار زیادی نیترات است و بخصوص هنگام پلاسیدگی ، می تواند باعث مرگ دامها شود .
برگ های بذری تخم مرغی ، در انتها گرد ، بدون مو ، رگبرگ ها مشخص .
برگ های اولیه تخم مرغی ، نوک گرد ، حاشیه خاردار ، موها در هر دو سطح . سطح فوقانی با لکه های سفید رنگ.
کنگره برگ ابلقی در اغلب استان ها پراکنده بوده و در بعضی از آنها مانند اصفهان ، قزوین ، بوشهر ، خوزستان ، آذربایجان شرقی و بخش هائی از مازندران و گلستان از اهمیت بیشتری برخوردار است و به صورت پراکنده در بعضی مزارع گندم این مناطق مشاهده می شود ولی بطور کلی از علف های هرز حاشیه مزارع به حساب می آید و ذکر ان در اینجا بیشتر برای متمایز کردن این علف هرز از کنگره وحشی بوده است .
شیرتیغک خاردار Sonchus asper (L.)
یکساله ، با رویش پائیزه و بهاره ، ایستاده ، قد حدود 1 متر ، با ریشه اصلی قوی . شیرابه دار .
ساقه ضخیم ، توخالی ، صاف ، غالباً منشعب در قسمت پائین . دارای غده های سیاه پایه دار منحصراً در قسمت بالای ساقه .
برگ ها خشن سبز رنگ ، درخشان ، بالائی ها بدون دمبرگ که در قسمت قاعده ، ساقه را بطور مارپیچ در آغوش می گیرند . در پائینی ها دمبرگ پره دار ، تمام برگ دندانه دار منتهی به خارهای سخت بلند .
گل ها زرد طلائی تیره یا روشن در قسمت زیر خاکستری ـ قرمز . کلاپرک و دمگل فاقد موهای غده ای .
برگ های بذری گرد تا قاشقی تا تخم مرغی کشیده ، متمایل به قرمز ، پایه بذر راست بسیار کوتاه .
فقط اولین برگ حقیقی کمی دندانه دار ، در دومین برگ و برگ های بعدی دندانه دار و خاردار . معرف زمین های لیمونی و کمی گرما دوست تر از گونه بعدی .
شیر تیغک خاردار تقریباً در تمامی نقاط ایران بخصوص مناطق جنوبی پراکنده است ولی اهمیت قابل توجهی در مزارع گندم ندارد و ذکر آن در اینجا بیشتر از لحاظ مقایسه با گونه بعدی و برای جلوگیری از اشتباه با یکدیگر است .
شیر تیغک معمولی Sonchus oleraceus L.
یکساله ، علفی ، با رویش پائیزه و بهاره ، قد حدود 1 متر ، ریشه اصلی قوی ، شیرابه دار .
ساقه ایستاده ، ساده یا منشعب ، برگدار ، معمولاً توخالی ، صاف ، ضخیم .
برگ ها معمولاً منقسم ، تقسیمات در انتها غیرخاری . برگ های طوقه ای دارای تقسیمات شانه ای سطحی و فرو رفته ، تقسیم انتهائی گاهی بزرگتر از تقسیمات دیگر ، در حاشیه دندانه دار . در این گونه برگ ها لطیف تر از گونه قبل بوده و حاشیه برگ دارای خارهای کوچک نرم می باشد . برگ های بالائی ساقه آغوش .
برگ های بذری گرد با دمبرگ مشخص . در این گونه برگ های بذری کمی گردتر و دمبرگ ها کمی درازتر و باریک تر از گونه قبلی . با افزایش سن گیاه ، قاعده برگ ها در گونه قبلی پیچ خوردگی پیدا می کنند . در همان گونه رنگ برگ ها درخشان تر و خاردارتر می باشند .
شیر تیغک معمولی بیش از 100 هزار بذر تولید می کند که توسط باد به دورترین نقاط منتقل می شود . در مزارع گندم نقاط مختلف کشور کم و بیش با این علف هرز برخورد می شود . به دلیل آنکه این علف هرز در موقع برداشت گندم هنوز سبز می باشد تا حدودی اهمیت پیدا می کند .
تیره نیلوفر Convolvulaceae
پیچک صحرائی Convolvulus arvensis L.
پایا ، خوابیده یا پیچنده و بالا رونده ، با ریشه های عمیق گسترده ، گل ها معمولاً صورتی .
ساقه خوابیده یا پیچنده (به سمت چپ) به دور سایر گیاهان ، با انشعابات زیاد . قد تا 5/1 متر
برگ ها دارای دمبرگ نسبتاً بلند، پیکانی شکل ، گوشوارک دار ، کم و بیش کشیده ، خطی باریک و سه گوش ، تخم مرغی .
برگ های بذری گرد در ابتداء و انتها فرو رفته ، رگبرگ ها مشخص ، دمبرگ بلند .
ریشه ها تا اعماق 5 متری نفوذ کرده و تولید ریزوم های افقی به طول 2 متر می نماید که رخ های جدید از آنها بوجود می آیند
پیچک صحرائی قابلیت تکثیر و گسترش زیادی از طریق بذر و سیستم زیرزمینی خود دارد . ذخیره غذائی سیستم ریشه آن تا 3 سال و قوه نامیه بذور آن 30 تا 50 سال ادامه حیات این علف هرز را پس از آخرین عملیات مبارزه تضمین می کنند .
پیچک صحرائی معمولاً به صورت لکه ای در مزارع دیده می شود و به دلیل تأثیر در خوابیدگی محصول و ایجاد مشکل در امر برداشت و دامنه گسترش زیاد ، جزء علف های هرز بسیار مهم مزارع گندم کشور محسوب می گردد .
تیره شب بو Cruciferae
کیسه کشیش Capsella bursa-pastoris (L.)
یکساله زمستانه ، با گل های سفید ، با قابلیت رویش در اغلب خاک ها ، قد تا 50 س م .
ساقه ایستاده ، با انشعاب متعدد دیهیم مانند .
برگ ها ، پائینی به صورت رزت ، دمبرگ دار ، با بریدگیهای عمیق دندانه ای . برگ های بالائی ساقه آغوش با گوشه های نوک تیز .
میوه خورجینک دو حجره ای ، قلبی شکل ، تعداد بذر در هر بوته 2 تا 40 هزار بسته به شرایط و موقعیت محل رویش .
برگ های بذری بسیار کوچک 2-3 م م ، دایره ای ، با دمبرگ کوتاه . برگ های بعدی از لحاظ شکل ظاهری بسیار متفاوت . سبز تیره ، موهای ساده یا ستاره ای در هر دو سطح برگ و روی دمبرگ .
کیسه کشیش یکی از شایع ترین علف های هرز بشمار می رودو به استثنای بعضی استان های جنوبی (هرمزگان) در سایر استان ها با آن برخورد شده است . این علف هرز در مزارع گندم استان های کرمانشاه ، آذربایجان غربی و تهران تا حدودی با اهمیت تلقی شده است .
ازمک Cardaria draba (L.)
پایا ، با رویش زمستانه ، ایستاده ، با انشعابات زیاد در بالا و گل های سفید ، قد تا 60 س م .
ساقه کمی زاویه دار ، با موهای خاکستری پراکنده در قسمت های پائین .
برگ ها در پائین واژ تخم مرغی قاشقی و دندانه دار و در روی ساقه بیضی کشیده تا سرنیزه ای ، ساقه آغوش و غالباً با گوشوارک ، با موهای سفید ظریف .
برگ های بذری تخم مرغی ، کامل ، در انتها گرد .
دارای ریشه های اصلی با انشعابات فرعی متعدد سطحی و عمیق که از ریشه های سطحی پایه های جدید بوجود آمده و باعث ازدیاد علف هرز به طریقه غیرجنسی می گردد و عملیات شخم به دلیل قطعه قطعه کردن و پراکنش ریشه ها به توسعه و گسترش این علف هرز کمک می کند . نقاط نسبتاً گرم و اراضی لیمونی گچی یا لب شور را ترجیح می دهد .
ازمک در اکثر نقاط ایران انتشار دارد . شدیدترین آلودگی به این علف هرز در استان سیستان و بلوچستان (زابل و خاش) دیده می شود بطوریکه می توان آن را یکی از علف های هرز با درجه اول اهمیت این منطقه محسوب داشت .
خاکشیر Descurainia Sophia (L.)
یکساله با رویش زمستانه ، علفی ، قد تا 1 متر
ساقه علفی پوشیده از کرک ، در بالا منشعب
برگ ها در پائین کم و بیش دمبرگ دار ، و یا 3 بار ته شانه ای ، با قطعات خطی ، نوک تیز .
در بالا بدون دمبرگ یا با دمبرگ بسیار کوتاه . پوشیده از کرکهای منشعب ستاره ای خاکستری .
گل ها زرد ، مجتمع در گل آذین خوشه ای . دمگل باریک .
برگ های بذری کوچک ، گرز مانند ، 5-6 م م . اولین برگ ها به صورت رزت متراکم . ابتداء سه کنگره ای ، بعدی یکبار و سپس دو بار تقسیمات شانه ای شده .
خاکشیر از شایع ترین علف های هرز مزارع گندم محسوب می شود و در استان های قزوین ، زنجان ، اصفهان ، تهران و مرکزی جزء مهم ترین علف های هرز به شمار می رود .
آجیل مزرعه Neslia apicutata
یکساله با رویش پائیزه ، علفی ، نازک و ظریف ، ایستاده ، قد تا 70 س م.
ساقه از پائین منشعب ، منتهی به گل آذین ، روی ساقه موهای منشعب ستاره ای .
برگ ها در پائین پهن دراز ، سر نیزه ای ، کامل یا دندانه دار ، روی ساقه سرنیزه ای ، گوشه دار و پیکانی ، تقریباً کامل و فاقد دندانه ، روی برگ موهای منشعب .
گل ها زرد مجتمع در خوشه های ساده یا منشعب در انتهای شاخه ها . میوه خورجینک ، تقریباً گویچه ای فشرده ، تخم مرغی ـ کروی . دم میوه 8-10 م م .
برگ های بذری دایره ای 3-6م م ، نوک بریده یا قدری فرو رفته ، دمبرگ کوتاه .
آجیل مزرعه یک علف هرز تقریباً شایع در مزارع گندم کشور است که در استان های تهران ، مرکزی ، فارس ، آذربایجان غربی از اهمیت قابل توجه برخوردار است .
تربچه وحشی Raphanus raphanistrum L.
یکساله ، با رویش بهاره ، قد تا 60 س م .
ساقه منفرد یا چند تائی ، غالباً باریک و بلند ، منشعب ، پوشیده از پرزهای زیر .
برگ ها در پائین چنگی شکل ، با قطعه انتهائی بسیار بزرگ و مدور ، دمبرگ دار . روی ساقه پهن دراز ، دندانه دار .
گل ها به رنگ زرد روشن و گاهی سفید ، غالباً با رگبرگ های تیره یا بنفش واضح .
میوه خورجین دارای برجستگی های قوزمانند، در بین دانه ها فشرده و فرو رفته به صورت بندهای تخم مرغی شکل یا پهن دراز ، دارای شیارهای طولی . موقع رسیدن به 3 تا 9 تکه تقسیم می شود .
برگ های بذری قلبی شکل ، بدون مو ، دمبرگ بلند .
تربچه وحشی بیشتر در مزارع گندم مناطق گرم و جنوبی ایران اهمیت پیدا می کند .
فارس ، خوزستان ، سیستان و بلوچستان از جمله استان هائی هستند که تربچه وحشی در مزارع گندم آنها کم و بیش حائز اهمیت می باشد .
شلمی Rapistrum rugosum (L.)
یکساله ، با رویش زمستانه ، ایستاده یا خیزان ، قد تا 3/1 متر .
ساقه منشعب ، در پائین پوشیده از کرکهای کوتاه نسبتاً زبر .
برگ در پائین چنگی تا بخشی شانه ای ، گاهی کامل . در بالای ساقه کامل بدون دمبرگ و تماماً پوشیده از کرکهای نسبتاً زبر .
گل زرد لیموئی .
میوه خورجینگ بنددار . دارای فقط یک دانه ، ایستاده و دارای شیارها و برجستگی های طولی .
برگ های بذری قلبی شکل ، در انتها فرو رفته ، بدون پرز .
شلمبیک یکی از شایع ترین علف های هرز مزارع گندم کشور بخصوص در قسمت های مرکزی و شمالی کشور به شمار می رود . مناطق اصلی آلودگی شامل استان های سمنان ، قزوین ، اردبیل ، فارس ، مازندران ، گلستان ، گیلان ، مرکزی ، تهران ، اصفهان و ایلام می باشد .
خاکشیر تلخ Sisymbrium irrio L.
یکساله زمستانه ، گل ها زرد ، بدون کرک یا با کرکهای نرم و ظریف ، قد تا 80 س م .
ساقه از پائین منشعب ، با پرزهای بسیار کوچک پراکنده .
برگ در پائین دمبرگ با تقسیمات شانه ای لوبدار ، بخش انتهائی بزرگ مثلثی ، دندانه دار ، فاقد گوشه یا گوشوارک .
برگ ها بذری گرز مانند ، در انتها گرد ، بدون کرک ، با دمبرگ طویل .
برگ های اویه به صورت جفتی ظاهر می شوند . اولین جفت گرز مانند ، در انتها گرد ، حاشیه صاف ، بدون کرک . جفت بعدی در انتها نوک دار و در حاشیه اره ای .
خاکشیر تلخ در اکثر نقاط ایران پراکندگی دارد و بیشتر آلودگی مزارع گندم به این علف هرز در استان های قزوین ، اصفهان ، بوشهر ، تهران ، قم و آذربایجان شرقی دیده شده است .
تیره طوسک (خواجه باشی) Dipsaceae
سرشکافته (زیرک) Cephalaria syriaca (L.)
یکساله زمستانه ، افراشته ، در بالا منشعب .
ساقه پوشیده از کرکهای زیر که در قاعده دارای برجستگی می باشند .
برگ ها مستطیلی ، سرنیزه ای ، ساده و یا دارای 1-2 جفت برگچه کوچک در قاعده با کناره های صاف یا دندانه ای ، پوشیده از پرزهای زبر .
برگ های بذری تخم مرغی کشیده ، باریک شده به سمت دمبرگ . حدوداً 12-13 م م طول 7-8 م م عرض ، سطح برگ ناهموار (در محل رگبرگ ها فرو رفته) .
سرشکافته در مزارع گندم استان های کردستان ، قزوین و تهران تا حدودی حائز اهمیت بوده و در استان های لرستان ، ایلام ، چهارمحال و بختیاری و کرمانشاه نیز از اهمیت نسبی برخوردار است .
تیره شاه تره Fumariaceae
شاه تره Fumaria vailantii
یکساله زمستانه ، کوچک و علفی و بسیار منشعب ، قد تا 20 س م .
ساقه علفی ، منشعب .
برگ ها بسیار بریده و دارای تقسیمات باریک و خطی .
پلبرگ ها ارغوانی مایل به بنفش .
میوه باد کرده و تقریباً کرو شکل با دمگل بسیار کوتاه .
برگ های بذری بلند و کشیده و دوکی شکل که به طرف دمبرگ باریک می شود .
شاه تره بیشتر معرف زمینهای خشک است . این گیاه یکی از علف های هرز عادی اکثر مزارع گندم کشور به حساب می آید . مناطقی که شاه تره بیشترین اهمیت را دارد شامل استان های اصفهان ، تهران ، لرستان ، کردستان ، آذربایجان شرقی و کرمانشاه می باشد .
تیره نخود Leguminosae
شیرین بیان Glycyrrhiza glabra L.
پایا ، با رویش بهاره ، بوته ای با بن چوبی ، قد تا 80 س م .
برگ ها شانه ای ، با 4-5 جفت برگچه ، دمبرگ اصلی در انتها منتهی به یک برگچه منفرد .
برگچه ها نسبتاً چسبناک ، تقریباً بدون کرک یا در سطح روئی پوشیده از غده های ریز سفید و لزج ، در دو انتها باریک ، تقریباً نوکدار . گل آبی تا آبی متمایل به ارغوانی .
میوه نیام و در کناره باریک ، دراز پهن یا خطی کشیده شامل 3-6 دانه .
شیرین بیان دارای ریشه های عمیق و گسترده است و تکثیر این علف هرز بیشتر از طریق همین ریشه ها صورت می گیرد و با تکثیر آن از طریق بذر در طبیعت کمتر برخورد می شود .
شیرین بیان شامل دو زیر گونه کاملاً متمایز است که اغلب در کنار یکدیگر دیده می شوند . G. g var. glabra و G. g. var glandulifera که در اولی سطح نیام صاف (شیرین بیان معمولی) و در دومی سطح آن خاردار (شیرین بیان کرک غده ای) می باشد . ضمناً در مازندران بیشتر با گونه G. echinata برخورد می شود .
شیرین بیان در اکثر مزارع گندم ایران پراکنده است ولی در بعضی نقاط از اهمیت ویژه برخوردار است که شامل استان های کردستان ، کرمانشاه ، زنجان ، آذربایجان غربی و چهار محال و بختیاری می باشند .
خلر وحشی Lathyrus spp.
یکساله زمستانه ، معمولاً بدون کرک ، بالا رونده یا گسترده روی زمین ، قد تا 50 س م .
ساقه بسیار ضعیف و نازک ، بالا رونده ، زاویه دار و پره دار ، ساده یا از قاعده منشعب .
برگ به صورت یک پیچگ منشعب ، تحلیل یافته و جای آن را دو گوشوارک بزرگ برگ مانند تخم مرغی ـ پیکانی به صورت دو برگ متقابل گرفته است (L. aphace L.) .
گل زرد نسبتاً بزرگ (L. aphaca) یا بنفش یاسی تا متمایل به آبی رنگ پریده (L. inconspicuous L.) .
میوه نیام پهن و دراز کمی شمشیری و خمیده ، بدون کرک ، با 4-5 ردیف دانه (L. aphaca) یا خطی ـ استوانه ای ، در انتها قدری خمیده ، با 610 عدد دانه (L. inconspicuous) .
انواع خلرووحشی در اکثر مزارع گندم آبی کشور پراکنده اند . این علف های هرز در استان های کردستان ، ایلام ، کرمانشاه ، اصفهان و تهران از اهمیت بیشتری برخوردار می باشند .
شاه افسر (یونجه زرد) Melilotus indicus (L.)
یکساله با رویش پائیزه ، علفی ، بدون کرک ، قد تا 50 س م .
ساقه باریک و بلند ، منشعب ، با شاخه های باریک ، پراکنده و برگدار .
برگ ها 3 برگچه ای ، با گوشوارکی کامل ، سرنیزه ای و گاهی باریک و گاه در قاعده دندانه دار .
گل ها زرد ، کوچک ، مجتمع در خوشه های محوری .
میوه کوچک ، گویچه ای تا تخم مرغی ، 2-3 م م .
شاه افسر مناطق نسبتاً گرم و خاک های نسبتاً شور را ترجیح می دهد . این علف هرز معمولاً با تراکم زیاد در مزارع گندم خودنمائی می کند . استان های با آلودگی بیشتر به این علف هرز عبارتند از : خوزستان ، سیستان و بوچستان ، بوشهر ، اصفهان و سمنان .
علاوه بر شاه افسر ، با انواعی از شبدر Trifolium spp. و یونجه های یکساله Medicago spp. نیز کم و بیش در مزارع گندم کشور برخورد می شود .
دم عقربی Scorpiurus muricatus L.
یکساله ، علفی ، افتان و خیزان ، قد تا 50 س م .
ساقه علفی ، از پائین منشعب ، باریک و بلند .
برگ ها کامل ، واژ سر نیزه ای ، نوک تیز ، با 3-5 رگبرگ اصلی مشخص ، در سطح رگبرگ میانی کرک دار ، پهنه به سمت دمبرگ به صورت طولانی باریک می شود .
گل ها زرد طلائی یا متمابل به قرمز ، تقریباً بزرگ ، روی دمگل بسیار طویل .
میوه استوانه ای در بین دانه ها فشرده ، دارای شیارهای طولی و دندانه دار ، کلاف وار پیچیده یا لوله شده .
برگ های بذری ایستاده ، دوکی شکل و بلند .
دم عقربی در استان های خوزستان ، هرمزگان و بعضی مناطق ایلام حائز اهمیت می باشد . به نظر می رسد در سایر استان ها ، بخصوص مناطق سرد وجود نداشته یا در خور توجه نباشد .
تلخ بیان Sophora alopecuroides L.
پایا ، با رویش بهاره ، ایستاده ، قد تا 80 س م
ساقه نسبتاً ضخیم ، در بن کم و بیش چوبی . ساقه و برگ ها پوشیده از کرک ها یا تارهای ابریشمی رویم خوابیده .
برگ ها شانه ای ، دارای 7-12 جفت برگچه پهن دراز ، بیضی و در انتها گرد .
گل ها سفید ، مایل به کرم رنگ ، گل آذین خوشه ضخیم ، استوانه ای طویلتر از برگ .
میوه نیام کرکدار ، کم و بیش خمیده ، محتوی 3-7 دانه و جدار آن در حد فاصل دانه ها به سختی فشرده شده .
تلخ بیان نیز مانند خارشتر و شیرین بیان بیشتر از طریق ایجاد ساقه های هوائی روی ریشه های عمیق و گسترده خود تکثیر می یابد .
این علف هرز در مزارع گندم خیلی متداول نیست با این حال در استان های خراسان ، ایلام و زنجان تا حدودی با اهمیت تلقی می شود .
ماشک گل خوشه ای Vicia villosa
یکساله زمستانه ، پوشیده از کرکهای متراکم تا صاف ، قد تا 60 س م .
ساقه منشعب و بالا رونده ، زاویه دار ، نسبتاً صاف .
برگ ها شانه ای ، 5-10 جفت برگچه ، با گوشوارکهای کوچک .
گل ها به صورت خوشه ، دمگل دراز ، با 3 تا 30 گل ارغوانی تا آبی بنفش .
ماشک گل خوشه ای یک علف هرز شایع در اکثر مزارع گندم کشور می باشد که بخصوص در استان های قزوین ، تهران ، کرمانشاه ، خوزستان و تا حدودی کردستان ، ایلام ، فارس و آذربایجان غربی حائز اهمیت می باشد . این علف هرز معمولاً به صورت لکه های وسیع در مزارع گندم ظاهر می شود و در نقاط آلوده ، خوابیدگی زراعت گندم را موجب
می گردد . حدود 50 نوع ماشک از ایران گزارش شده که حداقل با 20 نوع آنها در مزارع گندم برخورد می شود و ماشک گل خوشه ای مهم ترین آنها محسوب می گردد .
تیره ختمی Malvaceae
پنیرک (توله) Malva nicaeensis
یکساله ، برگ ها تقریباً گرد ، بندرت قلبی شکل ، گل ها بنفش متمایل به آبی کمرنگ ، قد تا 70 س م.
ساقه منشعب ، ایستاده یا گسترده ، پرزدار
برگ ها پرزدار ، در حاشیه با دندانه های نوک تیز ، دارای براکته های سه گانه تخم مرغی کشیده در قاعده کاسه گل .
گل ها کوچک ، گلبرگ ها 10-12 م م ، حداکثر دو برابر طول کاسه گل بدون خطوط تیره .
گونه دیگری از پنیرک به نام M.parviflora (پنیرک گل کوچک) نیز در ایران پراکندگی دارد که تفاوت آن با گونه قبلی در آن است که در اینجا نوک دندانه های برگ نرم و ملایم است و کاسه چه (کاسه فرعی) دارای قطعات خطی باریک ، نوک تیز ، گلبرگ ها کمی بلندتر از کاسه ، و از تخم مرغی و در لبه دندانه دار می باشند .
پنیرک در مزارع گندم بعضی مناطق بخصوص در جنوب کشور حائز اهمیت می باشد . مهمترین مناطق کشور از نظر آلودگی به این علف های هرز عبارتند از استان های خوزستان ، هرمزگان ، بوشهر ، جیرفت ، هرمزگان ، ایلام ، سمنان و زنجان .
تیره شقایق Papaveraceae
قندیل (زرده شاهتره) Hypecum pendulum L.
یکساله ، زمستانه بوته ای کوچک ، علفی ، قد تا 25 س م .
ساقه صاف ، افتاده و افراشته .
برگ ها دو بار تقسیم شده با تقسیمات شانه ای عمیق و تقسیمات بسیار باریک ، سبز مات .
گل ها زرد گوگردی ، نسبتاً بزرگ و مشخص .
میوه کپسول ، دوکی شکل یا استوانه ای ، آویخته گاهی با شیارهای طولی .
زرده شاه تره در بعضی مزارع گندم از تراکم قابل توجه برخوردار است ولی در کشور عمومیت ندارد . مناطق اصلی آلودگی به این علف هرز شامل استان های اصفهان ، مرکزی ، فارس ، قم و چهار محال وبختیاری می باشد .
شقایق گرزدراز Papaver dubium L.
یکساله ، زمستانه ، بوته ای ، ایستاده ، قد تا 60 س م .
ساقه فقط در بخش پائین کرکدار .
برگ ها شانه ای یا دو شانه ای سطحی ، پوشیده از کرکهای نرم رویهم خوابیده .
گل ها نسبتاً بزرگ ، قرمز یا قرمز متمایل به بنفش ، گاهی با لکه سیاه ، کپسول دراز ، در پائین تقریباً فشرده و باریک ، صاف .
برگ ها بذری کشیده تا تخم مرغی باریک . بدون کرک ، بدون دمبرگ.
خشخاش گرز دراز یکی از شایع ترین انواع خشخاش در مزارع گندم کشور محسوب می گردد . بیشترین آلودگی به این گونه و احتمالاً دیگر گونه های مشابه در مزارع گندم استان های لرستان، کردستان ، ایلام ، اصفهان ، تهران ، آذربایجان غربی و کرمانشاهه دیده می شود .
شقایق شاخدار (شقایق بدل) Roemeria refracta DC.
یکساله ، زمستانه ، علفی ، قد تا 50 س م .
ساقه پوشیده از پرزهای نسبتاً زبر .
برگ ها دوباره تقسیم شانه ای ، هر قسمت خطی و باریک یا کمی پهن و دراز . در سطح زیرین پوشیده از کرکهای خوابیده برروی هم .
گل ها انفرادی ، قرمز با لکه تیره ، دمگل مستور از کرکهای روی هم خوابیده .
میوه خورجین فاقد کرک ، منتهی به زائده شاخ مانند .
برگ ها بذری بلند و نخی شکل .
گل عروسک یکی از علف های هرز شایع بخصوص در غلات دیم است که اغلب از فاصله دور با انواع شقایق اشتباه می شود . استان های ایلام ، اصفهان و مرکزی آلودگی بیشتری به این علف هرز نشان می دهند .
تیره هفت بند Polygonaceae
ترشک Rumex spp.
پایا ، با ریشه های قوی و ضخیم ، قد تا 1 متر .
ساقه ایستاده ، ساده یا منشعب ، غالباً قرمز فام ، تخم مرغی .
برگ ها در پائین بسته به نوع ترشک متفاوت . در R.crispus L. حاشیه موجدار ، در R.obtusifolius L. بزرگ و در R.pulcher L. نسبتاً کوچک شبیه ویولن .
گل آذین خوشه مرکب . لبه بال های چسبیده به بذر در گونه اول صاف و بدون بریدگی و در دو گونه دیگر با بریدگیهای کم و بیش عمیق و نسبتاً نوک تیز .
برگ های بذری در گونه اول معمولاً قرمز رنگ ، نسبتاً بزرگ با دمبرگ مشخص ، در دومی کوچکتر با دمبرگ کوتاهتر و در گونه سوم پهنه برگ تقریباً هم اندازه گونه اولی ولی دمبرگ خیلی طویل تر (گاهی بلندتر از برگ بذری) .
انواع ترشک به صورت پراکنده در مزارع گندم دیده می شوند و تا حدودی در امر برداشت ایجاد مشکل می کنند . ترشک ها در استان های خراسان ، قزوین ، اصفهان ، آذربایجان غربی و شرقی و چهارمحال و بختیاری از اهمیت بیشتری برخوردار می باشند .
تیره پامچال Primulaceae
گندمک براق Anagalis arvensis L.
یکساله ، بهاره ، بوته های کوچک و ریشه های ظریف سطحی ، بدون کرک ، قد 25 س م .
ساقه چهار گوش ، با انشعابات نیم خیز یا خوابیده بر سطح زمین .
برگ ها قلبی شکل ، مثلثی ـ تخم مرغی ، متقابل ، سبز روشن ، کامل .
گل ها قرمز یا آبی و خیلی بندرت صورتی ، دمگل دراز .
برگ های بذری زبر ، براق ، دمبرگ کوتاه ، در قاعده عریض .
گندمک براق ارتباط زیادی با جنس خاک یا درجه حرارت ندارد بنابراین ، تقریباً در همه نقاط با آن برخورد می شود ، هر چند علف هرز مهمی در مزارع گندم محسوب نمی شود . هرمزگان ، خوزستان ، بلوچستان و گلستان از جمله نقاطی هستند که تراکم گندمک براق در مزارع گندم آن ها تا حدودی قابل توجه بوده است .
تیره آلاله Ranunculaceae
گل آتشین (چشم قرقاول) Adonis aestivalis L.
یکساله ، زمستانه ، ایستاده ، سبز براق ، گل ها قرمز آتشین ، قد تا 30 س م .
ساقه کوتاه ، در بالا منشعب ، بدون کرک ، سبز یا سبز مایل به زرد .
برگ ها با بریدگی ها و تقسیمات بیشمار خطی باریک و گاه موئین .
گل ها قرمز یا ندرتاً زرد لیموئی . میوه استوانه ای بلند .
علاوه بر گونه فوق ، سه گونه دیگر از جنس Adonis در مزارع گندم ایران می رویند که عبارتند از : A.annua
(گل ها قرمز) ، A.flammea (گل ها قرمز و زرد) و A.microcarpa (گل ها زرد) . این گونه ها از لحاظ شرایط زیستی و شکل ظاهری مشابهت های زیادی با هم دارند و تعیین پراکندگی و اهمیت آنها به تفکیک نیاز به بررسی بیشتری دارد .
انواع گل آتشین و بخصوص گونه A.aestivalis د مزارع گندم اکثر نقاط ایران پراکنده اند و به عنوان نقاط با آلودگی بیشتر به اینگونه علف های هرز ، می توان از استان های آذربایجان شرقی ، لرستان ، کردستان و اصفهان نام برد .
تیره روناس Rubiaceae
بی تی راخ (شیر پنیر) Galium tricornutum
یکساله ، زمستانه ، خزنده روی زمین یا بالا رونده ، قد تا 80 س م . ساقه 4 گوش ، در امتداد خطوط زاویه با خارهای خمیده به عقب که اتصال این گیاه به سایر گیاهان را امکان پذیر می سازند . برگ ها تخم مرغی کشیده ، به تعداد 6 تا 8 عدد به صورت فراهم در محل بندها ، سبز تیره . سطح بالا صاف و بدون خار (مورد اختلاف با G.aparine که در آن سطح فوقانی برگ ها خارهای رو به جلو دارد).
گل ها کوچک ، سفید ، معمولاً 3 تائی سفید سبز فام .
میوه معمولاً به صورت جفت های بهم چسبیده . در مرحله تشکیل میوه ، از طریق دمگل های قوی و خمیده به آسانی قابل تشخیص است . سطح میوه زگیل دار و زبر (در G.aparine میوه بزرگتر و پوشیده از خارهای قلاب مانند).
برگ های بذری تخم مرغی ، در انتها فرو رفته ، بدون پرز .
بی تی راخ یکی از علف های هرز نسبتاً مهم مزارع گندم ایران است . مناطق اصلی آلودگی شامل استان های لرستان ، قزوین ، کردستان ، ایلام ، اصفهان ، تهران ، آذربایجان شرقی و کرمانشاه می باشد . بی تی راخ علاوه بر رقابت در جذب مواد حیاتی باعث خوابیدگی زراعت غلات نیز می شود .
تیره جعفری Umbeliferae
وایه گل سفید Ammi majus L.
یکساله با رویش پائیزه ، بلند ، ایستاده ، ریشه سفید و دوکی شکل ، قد تا 100 س م .
ساقه منفرد ، باریک و بلند ، شیاردار ، در قاعده منشعب ، شامل شاخه های طویل ، سبزمات ، با شاخکهای باریک نخی .
برگ ها در پائین تقریباً سبز مات ، پهن دراز ، با تقسیمات شانه ای یا دو شانه ای عمیق ، حاشیه دندانه های
اره ای شکل ، در شاخه های میانی و بالائی کمی کرکدار ، دارای دو بار تقسیم شانه ای سر نیزه ای خطی و دارای
دندانه های اره ای شکل .
گل ها سفید کوچک ، مجتمع در گل آذین های چتری مرکب ، بزرگتر به قطر تا 10 س م . میوه 2-5/2 م م ، شبیه زیره ، بیضی باریک ، با پره های باریک ، مشخص ، نازک و نخی .
برگ های بذری کشیده ، دوکی ، در وسط عریض تر . اولین برگ فقط با چند فرورفتگی در انتهای مدور .
گل سفید در استان های فارس ، کرمان ، هرمزگان و کرمانشاه پراکنده بوده ولی در مزارع گندم خوزستان به عنوان یکی از علف های هرز غالب مطرح می باشد .
تک لپه ایها
تیره گندمیان Graminae
جو هرز (مادرگندم) Aegilops spp.
یکساله ، زمستانه ، نسبتاً کوتاه ، قد 30-50 س م .
ساقه زانودار ، خیزان ، کرکدار ، مجتمع .
برگ ها نسبتاً کوتاه ، سر نیزه ای ، نوک تیز ، تخت و بندرت لوله شده ، کرکدار ، زبانک کوتاه غشائی .
گل . سنبلچه ها تنها و متناوب و دو ردیفه ، سنبله راست و لاغر . پوشه ها چرمی و ضخیم و در بالا پخ یا سیخک دار یا شامل 1-3 دندانک ، میوه (گندمه) در رأس دارای زائده موئین باناف خطی کشیده .
انواع گندم نیا در اغلب مزارع گندم دیم می رویند که مهمترین آنها عبارتند از : A.kotschyi Boiss (گندم نیای شیرازی) و A.triuncialis L. (گندم نیای سه 2 لایه) . سنبلچه های گندم نیا به دلیل خاصیت نفوذی و زوائد تیغ مانند برای دامها و همچنین برای انسان مشکلات و مزاحمت هائی بوجود می آورند . گونه دیگری از گندم نیا به نام محلی اگرجه G.E.Hubbard Parapholis incurve (L.) یا A.incurva L. در مزارع جو گویشان (از توابع استان گلستان) که زیرکشت مداوم این محصول قرار دارند توسعه یافته و برای جوکاران منطقه مزاحمت هائی بوجود آورده است . لازم به توضیح است که علف هرز مزبور در بعضی مزارع گندم استان سیستان و بلوچستان (زابل) نیز با تراکم ضعیف می روید .
یولاف وحشی زمستانه Avena ludoviciana
یکساله پائیزه ، پوشیده از کرکهای نرم و کوتاه ، قد تا 3/1 متر .
ساقه ایستاده ، بلند ، زانودار ، منتهی به پانیکولی آویخته .
برگ در هر دو سطح ناهموار ، صاف ، حاشیه در نزدیک قاعده با موهای پراکنده .
زبانک مشخص ، سفید متمایل به زرد با بریدگی ، طول تا 8 م م .
فاقد گوشوارک .
گل آذین خوشه مرکب ، خیلی باز (در مقابل یولاف زراعی) . سنبلچه های آویزان ، حاوی 2-3 و ندرتاً 4 گل (فقط گل های اول و دوم دارای میخک) . پوشینه پائینی اولین گل دارای زخم سم اسبی در محل جدا شدن از سنبلچه ، گل های بعدی توسط زائده شاخک مانند بطور محکم بهم متصل می باشند . به همین علت در این گونه یولاف وحشی سنبلچه ها بطور یکجا و متصل بهم از بوته جدا شده به زمین می افتند (برعکس گونه قبلی) .
یولاف وحشی زمستانه تقریباً در مزارع گندم کلیه استان های کشور پراکنده بوده و به دلیل رقابت شدید با گندم، ایجاد مشکل جدی در برداشت محصول و تشدید خوابیدگی زراعت ، بیشترین خسارت را به محصول گندم کشور وارد
می کند .
برموس (جوموشی واژگون) Bromus tectorum L.
یکساله ، زمستانه ، ایستاده با پانیکول برگشته و آویخته ، قد تا 50 س م .
ساقه معمولاً متعدد ، باریک و نازک ، برگدار ، کرکهای به عقب برگشته در زیر گل آذین .
برگ با پرزهای کوتاه در هر دو سطح ، بدون پرز در حاشیه ، در سطح زیرین غیربراق (مات) . غلاف لوله ای کامل (گاهی در ابتداء دارای بریدگی) ، در قسمت پائین غلاف و قاعده برگ پرزدار . جهت گردش برگ به راست .
زبانک تا 5 م م ، سفید غشائی ، دندانه ای تا دارای بریدگی . فاقد گوشوارک .
گل آذین خوشه متراکم ، به یک طرف افتاده ، سبزفام یا ارغوانی فام و رنگ پریده . سنبلچه متعدد . پوشینه ها سیخک دار که درست از زیر نوک پوشینه خارج شده است .
علف پشمکی از علف های هرز معمول در اطراف و داخل مزارع گندم بخصوص در مناطق خشک و اراضی سبک شنی است .
جودره Hordeum spontaneum
یکساله ، زمستانه ، با سنبله باریک و کشیده ، قد تا 120 س م . ساقه ایستاده با گل آذین خمیده و شکننده .
برگ تخت ، باریک ، نوک دار ، زبانک کوتاه ، دارای گوشوارک نسبتاً بلند و آزاد . در مرحله گیاهچه ای جهت گردش برگ ها به سمت راست .
گل آذین سنبل برگشته ، متراکم با محور شکننده و بی دوام ، بندها مسطح که در کناره ها مژه دار هستند . سنبلچه ها تک گل و در روی کمانهای محوری سه به سه قرار گرفته اند . پوشه ها درفشی و سیخک مانند . سیخک پوشینه 7-15 س م و دارای قاعده سخت .
جو دره در سال های اخیر در مزارع گندم بعضی نقاط ایران توسعه یافته و مزاحمت هائی برای گندم کاران به وجود آورده است . مناطق عمده آلودگی به جو دره شامل استان های فارس ، قم ، مرکزی ، قزوین ، اصفهان ، آذربایجان غربی و شرقی و چهارمحال و بختیاری می باشند .
چچم (گیلار) Lolium spp.
یکساله ، زمستانه ، علفی ، صاف ، قد 80-120 س م .
ساقه ایستاده ، معمولاً در پائین زانوئی ، صاف و بدون مو ، ساقه و غلاف در قسمت پائین معمولاً قرمز رنگ .
برگ تخت ، سطح فوقانی با شیارهای مشخص ، سطح تحتانی براق (علامت مشخصه انواع چچم) . زبانک غشائی کوتاه ، گوشوارک ظریف قلاب مانند .
گل آذین سنبل انتهائی ، محور سنبل مفصلدار . سنبلچه ها از بغل به محور سنبل تکیه می زنند (برخلاف انواع بید گیاه Agropyron spp.)
شناسائی انواع چچم از یکدیگر ، در موقع رسیدن و از روی سنبل آنها امکان پذیر است . موارد اختلاف اصلی عبارتند از : در گونه L.multiflorum lam. (چچم پرگل) پوشینه ها سیخدار . در L.persicum B.&H.ex Bosis. (چچم ایرانی) پوشه ها برابر با طول سنبلچه یا بلندتر از آن (گاهی تا ) ، پوشینه سیخدار (تا 12 م م) ، سنبل غیرخشن . در L.rigidum Gaudin (چچم شکننده) مشخصات پوشه ها مانند گونه قبلی ولی پوشینه فاقد سیخک و سنبل خشن شکننده . در L.temulentum L. (گیج دانه ، چچم مسکر) سنبلچه ها در موقع رسیدن متورم و پوشینه ها دارای سیخک .
انواع چچم بخصوص سه گونه اول جز مهمترین گراس های مزارع گندم کشور محسوب می شوند و استان های خوزستان ، سیستان و بلوچستان ، سمنان و فارس از نظر آلودگی به این علف های هرز از اهمیت بیشتری برخوردار
می باشند .
خونی واش گامبو Phalaris brachystachys
یکساله ، با رویش پائیزه در مناطق معتدل ، بلند و ایستاده یا خیزان ، قد 80 س م .
ساقه راست یا زانوئی ، بدون مو و صاف ، قد در اثر رقابت تا 6/1 متر . ساقه در قسمت پائین و گاهی در محل بندها قرمز رنگ که درگیاهان جوان در اثر قطع گیاه از محل طوقه مایع قرمز رنگی خارج می شود . برگ در قسمت پهنک صاف مسطح . زبانک غشائی بلند تا 6 م م . فاقد گوشوارک .
قاعده برگ سفید و موجدار . غلاف صاف و بدون مو ، در قسمت بالا باز و نسبتاً گشاد .
گل آذین خوشه ـ سنبله تخم مرغی و فوق العاده متراکم ، استوانه ای ، در بالا به سرعت باریک شده . سنبلچه ها دارای یک گل نر ماده ، با پایه بسیار کوتاه . پوشه ها دو عدد تقریباً مساوی ، نوک تقریباً گرد ، پوشینه ها سه عدد به اندازه های مختلف .
میوه گندمه براق ، تخم مرغی کشیده ، حدود 4 م م .
خونی واش دانه درشت در حال حاضر در شمار مهمترین گراس های مزارع گندم در پاره ای نقاط کشور محسوب می شود . این گیاه در 2-3 دهه گذشته اصولاً به عنوان علف هرز مزارع گندم مطرح نبود ولی به تدریج بر جمعیت و گستره آن افزوده شده و اینک به عنوان یک گراس مهم در مزارع گندم ، بخصوص در استان های مازندران ، گلستان ، خوزستان و ایلام خودنمائی می کند .
خونی واش معمولی Phalaris minor
یکساله ، با رویش پائیزه ، بلند و ایستاده ، قد 80 س م .
ساقه راست ، یا ابتدا زانوئی و سپس راست ، صاف ، در دسته های چندتائی و مجتمع ، در شرایط رقابت قد تا 5/1 متر . از بندهای بالا نیز تولید شاخه می کند . در گیاه جوان طوقه قرمز رنگ است و موقع قطع شدن از آن مایع قرمز رنگ خارج می شود .
برگ سبز مایل به آبی با بافت نرم . زبانک غشائی ، بلند ، سفید با نوک پهن ، 5-10 م م . غلاف اغلب کوتاهتر از میان بندها ، متورم ، صاف و بی مو .
گل آذین خوشه ـ سنبله تخم مرغی ، فشرده و متراکم به طول تا 10 س م که عرض آن در قسمت وسط بیشتر است . سنبلچه ها تک گل ، به تعداد زیاد ، تقریباً بدون پایه . پوشه ها دو عدد تقریباً هم اندازه ، نوک تیز ، مسطح که در قسمت بالائی خمیدگی یک باله ای اره مانند دارند . پوشینه ها 2-3 عدد ریز و کوچک در زیر بذر .
خونی واش دانه پهن را می توان در ردیف مهمترین گراس های مزارع گندم ایران محسوب داشت . در 2-3 دهه گذشته خیلی بندرت با این علف هرز در مزارع گندم کشور برخورد می شد ولی اکنون در اکثر نقاط ایران بخصوص مناطق دارای زمستانهای نسبتاً ملایم ، از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد . استان های مازندران ، گلستان ، خوزستان ، کرمان ، اصفهان ، فارس ، جیرفت ، سمنان ، ایلام و هرمزگان بیشتر آلوده به این علف هرز هستند .
خونی واش کوچک Phalaris paradoxa L.
یکساله ، با رویش پائیزه ، کوتاهتر از دو گونه قبلی ، قد 60-80 س م . ساقه راست یا در قاعده زانوئی و سپس راست ، کشیده ، صاف و بدون مو ، در دستجات چندتائی و به صورت مجتمع .
برگ کشیده و نوک تیز ، بدون مو و صاف ، با بافت نرم ، غلاف برگ صاف و متورم . زبانک بلند غشائی با انتهای کامل یا چاک خورده .
گل آذین خوشه ـ سنبله بیضی شکل و متراکم ، طول تا 9 س م . محور گل آذین بدون پرز سنبلچه ها متراکم و فشرده که به صورت دستجات 7-9 تائی ریزش می کند . در هر دسته ، سنبلچه اول بدون پایه و بارور و بقیه پایه دار و عقیم . پوشهها دو عدد تقریباً مساوی . پوشه سنبلچه های عقیم طویلتر ، همه نوک تیز .
دانه تقریباً شبیه گونه اول ولی کمی لاغرتر و خیلی ریزتر .
خونی واش کوچک به اندازه دو گونه قبلی قدرت رقابت با گندم را ندارد و دامنه گسترش آن نیز محدودتر است . صحنه هائی از آلودگی شدید مزارع گندم به این گونه خوش واش در استان های مازندران ، گلستان و خوزستان طی سال های اخیر مشاهده گردیده است .
چاودار وحشی (دیوک) Secale cereale L.
یکساله ، زمستانه ، ایستاده با سنبل خوابیده ، قد تا 2/1 متر .
ساقه انفرادی یا مجتمع ، ایستاده ، صاف در تمام طول ساقه .
برگ عریض ، پهنه و حاشیه صاف ، رنگ برگ قدری تیره تر از گندم . گردش برگ در مراحل اولیه رشد به سمت راست . برگ بذری (کولئوپتیل) قرمز رنگ است (در چاودار زراعی ، برگ اول نیز قرمز رنگ و پهن تر از چاودار وحشی است). زبانک غشائی کوتاه ، گوشوارک نسبتاً کوتاه و بدون کرک .
گل آذین سنبل متراکم ، اغلب در حالت افقی .
سنبلچه ها بی پایک ، محتوی دو یا ندرتاً سه گل ، پوشه ها تقریباً مساوی با میخک های کوتاه ، 1-3 م م ،
پوشینه ها صاف منتهی به سیخک بلندتر ، حدود 4 س م .
با آنکه چاودار یکی از غلات مهم در سطح جهانی محسوب می شود ولی در ایران بیشتر رقم وحشی آن به عنوان علف هرز مزارع گندم مطرح است و به دلیل آنکه اختلاط بذر چاودار با بذر گندم از طرف کشاورزان یک اختلاط نامطلوب محسوب نمی شود لذا اقدام جدی برای جدا کردن آن به عمل نمی آورند . آلوده ترین مزارع گندم به چاودار وحشی مربوط به استان های خراسان ، قزوین ، اصفهان ، فارس ، خوزستان و همدان می باشد .
تیره زنبق Iridaceae
گلایول سیاه Gladiolus atroviolaceum
پایا ، بابن پوشیده از الیاف موازی و مشبک ، قد تا 80 س م .
ساقه یاهامپ ، ضخیم ، سبز ، دارای گل های نزدیک بهم .
برگ ها سبز تند، خطی برابر با ساقه یا کمی کوتاهتر ، دارای رگبرگ های موازی . در فواصل رگبرگ ها پوشیده از موهای بسیار کوتاه .
گل ها بنفش خیلی پررنگ به طول 3-4 س م . مجتمع در سنبل طوییل ، تقریباً یک طرفه . لوله گلپوش بسیار خمیده ، رگبرگ ها 6 عدد منظم موازی .
گلایل بنفش بطور پراکنده در مزارع گندم بسیاری از نقاط ایران می روید و بندرت ممکن است تراکم قابل توجه پیدا کند . استان های خراسان ، قزوین ، اردبیل ، آذربایجان شرقی ، کرمانشاه و مرکزی از جمله نقاطی هستند که وجود علف هرز مزبور را در مزارع گندم خود گزارش نموده اند .
.jpg)